İlig aydı körgil köni er özi

Tili köñli birle biriker sözi

Hakan söyledi güzellikler, doğru kimse özü

Dili, gönlü beraber birdir sözü

“Aydı” kelimesini, Reşit Rahmeti Arat; “bak” olarak çevirdiğinden, ondan sonra çevirenlerinin sanırım tamamı ünlem olarak yani, “ bak” olarak çevirmiştir. Bana göre tamamı hatalıdır. Doğrusu”ay-“ fiilidir, “aydı: söyledi” olması gerekmektedir. “Körgil” kelimesini de yanlış çevirmişlerdir.  “+gil” eki ile ilgili farklı görüşler vardır. Edat ya da ek olduğu şeklindedir ancak, +lAr çoğul eki yerine kullanıldığı ya da akrabalık anlamı kattığı “dayım+gil(dayım+lar)”, anlamında kullanıldığı bilinmektedir.  Sonuç olarak bilinen, tek şekilli bir ektir ve isimden isim yapan bir ek olduğudur; bu nedenle Eski Türkçe’de “körg” kelimesi “güzellik” anlamındadır. Eserdeki kelimenin aslı “körg+gil”dir ve Eski Türkçe’deki (Göktürk, Uygur, Karahanlı) sözcük ve hece sonundaki/-g/ler düştüğünden, “körgil” sözcüğü “güzellikler” şeklinde çevrilmelidir. (sevig> seviğ> sevü> sevi “aşk”de olduğu gibi) 

Taşı teg içi ol içi deg taşı

Bu yañlığ bolur ol köni çın kişi

Dışı denktir içine, içi denk dışı

Bu kişidir gerçek kişi (Yalnğuk: Kişi, daha önce de belirttiğim gibi; genel anlamda “İnsan, Adem”, anlamındadır.)

Köñlin çıkarsa ayada urup

Yorısa uyadmasa yañluk körüp

Gönlünü çıkarıp avucuna (aya) koyup

Yürüse utanmasa insanları görüp

Köñilik kerek erke kopsa kutun

Könilik atı ol kişilik bütün

Doğruluk gerek güç istersen, kut’un

Doğruluğun adıdır insan olmak bütün

Kız ermez bu yalñuk kişilik kız ol

Az ermez bu yalñuk könilik az ol

Değerli değildir İnsan, kişilik(insanlık) değerlidir.

Az değildir kişi(insan) doğruluk azdır

(Eski Türkçe’de “kız” sözcüğünün, “Pahalı” anlamı da vardır; yani değeri yüksek demektir. Bu nedenle de burada değerli anlamındadır, “ol” ise; “dir” ekidir.)

Kutadgu Bilig, Yusuf Has Hâcib, 862-863-865-865-866.  Çevirinin tamamı bana aittir. 1070 yılında, Balasagunlu Yusuf Has Hâcib tarafından; “fa’ûlün fa’ûlün fa’ûlün fa’ûlün” kalıbıyla yazılmıştır, 6645 beyitten oluşur ve Mesnevi tarzında yazılmıştır. Uygur Türkçesi ve Uygur alfabesi ile yazılmış, Karahanlı hükümdarı Buğra Han’a sunulmuştur. Togan, Kut+edgü Bilig şeklinde ifade eder. Kutadgu Bilig, Türklük Bilimi(Türkoloji)’nden daha da çok; Siyaset Bilmi ile ilgilenlerin, devlette yönetici konumunda bulunanların okuması gereken çok çok değerli ve özel bir eserdir. Hatta bunların da hiçbiri olmasa, doğru insan nasıl olunur? Sorusuna ya da insan nasıl mutlu olur? Sorusuna da cevap arayanların, yatarken başının ucunda olması gereken değerli bir eserimizdir. Türk Şamanizmi inancından, İslam dinine yeni geçildiği bir dönemdeki eserlerden olan Kutadgu Bilig; elbette ki verdiği öğütlerde, Türk Şamanizmi inancının izleriyle dolu bir eserimizdir. 30.04.2020 Kaman AFŞAROĞLU