Bu yazımda dinî ayinlerde, düğünlerde, şenliklerde ya da cem törenlerinde yapılan müzik ve raks etmek kavramların nereden doğduğu ve günümüzde neden “hakarete” maruz kaldığını çok değerli araştırmacıların görüşleri ile açıklamaya çalışacağım. Dinler tarihi ve mitoloji araştırmacılarının görüşlerine bu sayfada yer vermek çok uzun olacağından, onların görüşlerini sadece özetleyerek bilgi vermeye çalışacağım.
Eliade “dinî ayinlerin ve mekânların aslında; asla insan tarafından seçilmediğini, yalnızca onun tarafından “keşfedildiğini” belirtir. Duruma göre gök simgeleriyle, toprak simgeleriyle, su, güneş, uzay, zaman simgeleriyle karşı karşıya kalmaktayız, çünkü bir simge; sizin onu anladığınızla ya da anlayamadığınızla ilgilenmez, her tür değişime karşın sürekliliğini sağlar ve bir kere gözden kaybolsa bile, binlerce yıl önce kaybolan ama sonra yeniden “keşfedilen” tarihöncesi simgeler gibi, özünü sürekli korumaya devam eder. (1)Türk Şamanizmi semboller üzerine kurulu bir inançtır, yapılan her ayinin mutlaka köklerinde yatan gizli bir takım sebepler vardır. Dinler tarihi, felsefe ya da mitoloji ile ilgili bilgiler arasında farklı görüşler olabilir. Örneğin; bir kısım araştırmacı Türk Şamanizmi inancının dünyanın en eski dini olduğunu ve kuzeyden, yani Sibirya’dan tüm dünyaya yayıldığı savunulmakta iken; bir kısmı ise Türklere sonradan geçtiği gibi düşünceler ortaya atılmaktadırlar. Bütün bu farklılıklara karşın ortak düşünce; müzik, şiir, sanat, oyun gibi bugün sanat olarak adlandırılan bütün faaliyetlerin; dinî ayinlerden doğmuş olduğudur. Tanrıya yapılan ibadetlerin ise, çoğunlukla ölüm korkusu ile ilgili olduğu düşünülmektedir. Bunu kısaca şöyle açıklayabiliriz; yukarıda gök olarak hayal edilen Tanrı, yeryüzüne gönderdiği insanların canlarını almaktadır. İnsanoğlu bu geliş gidişlerin süresini uzatmak için bir takım yöntemler belirlemiştir. Tapınak ve ibadethanelerde yapılan dinî merasimler de bunlardandır. Bazen bereket için, bazen bir ölenin ruhunun ebedi istirahatine huzurlu bir şekilde gitmesi için bu tür ayinler yapılmaktadır. Dünya üzerinde sanırım müziğin ve oyunun olmadığı bir dinî ayin neredeyse yoktur. Türk Şamanizmi inancında da ayin; tıpkı bir tiyatro gösterisi gibi davul(tüngür), ıklığ gibi çalgılar ve şiirler eşliğinde yapılır. Davulun üzerinde ebemkuşağı denilen figürler vardır ve davul, yuvarlak ya da yumurta şeklindedir.(2) Şamanist Türk kavimlerinin âyin ve törenlerini iki kısma ayırmak mümkündür: 1)Muayyen vakitlerde yapılması gereken âyin ve törenler; 2) Tesadüfi olaylar dolayısıyla yapılan özel âyin ve törenler. Muayyen vakitlerde yapılan âyinler ilkbahar, yaz ve güz mevsimlerinde yapılan âyinlerdir ki bunların çok eski devirlerden beri yapıla gelmekte olduğuna şüphe yoktur. Eski Türk imparatorlukları devrinde bu âyinler devletin resmî dinî bayramları olduğu Çin kaynaklarının verdikleri bazı haberlerden anlaşılmaktadır. (3) Kamanın Cübbesinin adı manyaktır ve 30 ile 60 parçadan yapılır. Büyük çoğunlukta görüşler, kadının doğurganlığı dolayısıyla kadın kıyafetine benzer giysiler giyildiği yönündedir. Ses dalgalarının varlığı ve etkisi, bilimin olanakları ile artık kesin olarak bilinmektedir. Ayinlerde söylenen sözlerin ne olduğu pek anlaşılmaz ve her ayinde ana dili Türkçe ile ibadet eden Kamanlar, bu ayinlerde müzik eşliğinde şiirler söyleyerek ibadetini gerçekleştirir. Doğadaki canlıların yaşamını taklit ettiğini belirttiğimiz birtakım oyunlar sergiler. Binlerce yıldır bu oyunlar, elbette değişikliklere uğramıştır. Halk edebiyatı alanını ilgilendiren bu şiirler, oyunlar, müzikler dünyanın dört bir yanındaki Türk topluluklarında birçok farklı varyant hâlinde karşımıza çıkmaktadır.
Sonuç olarak tamamı dinî ayinler dolayısıyla ortaya çıkmış olan bütün bu gösterileri; bugünün bakış açısıyla değerlendirmek, bugünün cahillerine yakışan bir tavırdır. Günümüzdeki sapkın mürid-mürşid ilişkisinin yarattığı travma nedeniyle, tarikatlarda sergilenen bazen oyuna benzeyen ibadet gösterilerinin tamamı ile alay etmek, en az sapık mürid-mürşid ilişkisi kadar cahilce bir tavırdır. Hindistan’da, Altaylarda, Afrika’da, Avustralya’da ya da Amerika kıtasında yaşayan yerli kabilelerin dinî ayinlerde müzikle yaptığı raks oyunu ile Cem evlerinde, tarikatlarda ya da herhangi bir dinî ayinde müzikle yapılan ayin arasında hiçbir fark yoktur. Türk Şamanizmi inancındaki ayin de; müzik, şiir ve oyun ile yapılır; herhangi bir tekke ya da tarikatın ibadetini yaparken sergilediği ayin, de müzik ve oyun ile yapılır. Örneğin, Mevlevi tarikatının ibadeti ya da semahlar buna örnek gösterilebilir. Bugün İslam dininin hocalarının giydiği cübbenin temelinde de, Türk Şamanizmi inancının Kamanların giydiği cübbe vardır. Bu kadar iç içe girmiş bir dinî ayinin, ibadet şekli nedeniyle eleştirilmesi son derece yüzeysel ve cahilce bir tavırdır. Dünya üzerinde insanı sömüren, insanın insani değerlerini yok eden ne kadar siyasi ve dinî görüş varsa elbette eleştirilmelidir. Elbette eleştirilmelidir, ancak ibadet şekli ile yapılan eleştiri “şekil yönünden bir eleştiridir ve ahmakçadır”. Tarikat sistemini eleştirmenin yöntemi bu olamaz. Evrim’i hayatı boyunca belki de hiç araştırmamış insanların, şekil yönünden yaptıkları eleştiri ile “bağnazlıkta”; yobazları aratmadıklarını belirtmek durumundayım. Dinî merasimlerde oynayarak yapılan gösteri ile düğün merasimlerinde oynayarak yapılan gösteriler arasında da hiçbir mantıki fark yoktur. İslam hadislerinde de nikâhın, “def ve ses” ile yapılması yönündedir (ibn mâce, “Nikâh,20; Tirmizî, “Nikâh”, 6; Nesâî, “Nikâh,72).(4) Her ikisi de toplu yapılan merasimdir ve her ikisinde de amaç birlikte el ele tutuşarak ya da topluca oynayarak bir enerji yaratmaktır. Birini eleştiren kişi, diğerini de eleştirmek zorundadır. Bunu yapmayanlar ya cahildir ya da art niyetlidir. Türk Şamanizmi en başta insanların inançlarına saygı duymayı emreder, dolayısıyla başkalarının inançları ya da inançsızlıkları ile alay etmek; Türk kültürü, Türk töresi ya da Türk Şamanizmi ile kesinlikle bağdaşmaz. Kaman AFŞAROĞLU
Kaynaklar:
(1)Eliade, Dinler Tarihine Giriş
(2)Çevriren A.Temir, Sibiryadan, Radlof, Kültür Bükünlığı, s.235,
(2)İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm-Materyaller ve Araştırmalar
(3)İslam Ansiklopedisi
