KIRK KIZ SARAYI!
Amazon kadınları gibi kırk yiğit Türk kızının yaşadığı saray. Özbekistan Surhondarya vilayetinde Termiz şehrinde bulunmaktadır. Türkiye’de Eskişehir’deki ‘‘Kırk Kız Dağı’’ efsanesi, Tataristan’ın Bilyar şehrinde ‘‘Kızlar Dağı’’ Kazakistan’ın Sairam-Uğam Millî parkları Karakalpakların ‘‘Kırk Kız’’ destanı gibi Türk dünyasının bir çok yerinde “Kırk Kız” efsaneleri anlatılmaktadır. Bu efsanelerde düşmandan kaçarak göğe uçan kızlar, taşa veya dağa dönüşen kızlar gibi farklılı halk anlatılarında görülmektedir. Özbekistan’ın güneyinde yer alan görselde gördüğünüz yer de, bu efsanelerden birinin daha bulunduğu yerlerden biridir. Bütün anlatılarda ortak özellikler, eski Türk dini Türk Şamanizmi döneminden kalan “kırk” sayısının kutsallığı, kızların ahlaklı ve kahraman kadın tipinde olmaları görülmektedir. Burası ile ilgili iki efsane vardır. İlki kırk tane kahraman Amazon/Alp tipinde kız yaşıyordu ve bunlar ülkeleri işgal edildi, kendileri de savaştılar ve en son kalenin içine kaçmak zorunda kalıp, kuşa dönüştüler. İkinci efsane ise bir padişahın kırk kızı vardı, padişah önemli bir bilgini öldürüp ateşte yakıtıktan sonra küllerini Ceyhun ırmağına attırdı. Saray ırmağa yakın yerde ve kızlar Ceyhun ırmağında yıkandılar ve ırmaktan su içtiler. Bütün kızlar hamile kaldı ve padişah buna öfkelenip kızları hapse attırdı. Burası bu kızların hapishanesi oldu. Bu yapıyı başka anlatılardan ayıran en önemli özellik ise, yapılan arkeolojik çalışmalara ve S.Khmelnitsky’nin tespitine göre mimarinin kadınların kullanacağı şekilde tasarlanmış olmasıdır.
6.-7. yüzyılda veya 9.-10. yüzyılda Samanoğulları tarafından inşaa edildiği düşünülen yapının 15.yüzyıla kadar bir kaç defa yeniden restore edilip kullanıldığı ve kızların Astronomi, Matematik ve Kuran eğitimi aldığı bir medreseye dönüştüğü düşünülmektedir. Bu açıdan Özbekistan’daki ilk kız okulunun, 15.yüzyılda açılmış olduğu düşünülmektedir.
QIRQ QIZLAR SAROYI!
Amazonka ayollaridek qirq mard turk qizi yashaydigan saroy. Oʻzbekistonning Surxondaryo viloyati Termiz shahrida joylashgan. Turkiyaning Eskishehir shahridagi “Qizlar tog‘i” afsonasi, Tataristonning Bilyar shahridagi “Qizlar tog‘i”, Qozog‘istonning Sayram-Ug‘om milliy bog‘lari, qoraqalpoqlarning “Qirq qiz” dostoni va boshqalar. “Qiz” haqidagi afsonalar hikoya qilinadi. Bu rivoyatlarda dushmandan qochib osmonga uchayotgan qizlar, tosh yoki tog‘ga aylangan qizlar turli xalq rivoyatlarida uchraydi. O‘zbekiston janubidagi tasvirda ko‘rib turgan joy ana shunday afsonalardan biri topilgan joylardan biridir. Barcha rivoyatlardagi umumiy xususiyatlar eski turk dini, turk shomanizmidan meros bo‘lgan “qirq” sonining muqaddasligi, qizlarning odobli, qahramon ayollar ekanligidir. Bu joy haqida ikkita afsona bor. Birinchidan, Amazon/Alp tipidagi qirq nafar qahramon qizlar yashagan va ularning yurti bosqinga uchragan, ular ham jang qilgan va nihoyat ular qal’aga qochishga majbur bo’lgan va qushlarga aylangan. Ikkinchi rivoyatda bir sultonning qirqta qizi bo‘lganligi, sulton bir muhim olimni o‘ldirib, o‘tda kuydirib, so‘ng kulini Jayhun daryosiga tashlab yuborganligidir. Saroy daryoga yaqin joylashgan bo‘lib, qizlar Jayhun daryosida cho‘milib, daryodan suv ichishgan. Qizlarning hammasi homilador bo‘lib, sultonning jahli chiqib, qizlarni qamab qo‘ydi. Bu yer bu qizlar uchun qamoqxonaga aylandi. Bu binoni boshqa rivoyatlardan ajratib turadigan eng muhim jihati shundaki, arxeologik tadqiqotlar va S.Xmelnitskiy topilmalariga ko‘ra, arxitektura ayollar foydalanishi uchun yaratilgan.
6.-7. asr yoki 9-10 asrlar. 19-asrda Somoniylar tomonidan qurilgan deb taxmin qilingan bu bino 15-asrgacha bir necha marta restavratsiya qilinib foydalanilgan va qizlar astronomiya, matematika va Qurʼon ilmlarini oʻrganadigan madrasaga aylantirilgani taxmin qilinadi. Shu munosabat bilan O‘zbekistonda birinchi qizlar maktabi XV asrda ochilgan, degan fikr bor.
